Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku należy złożyć w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie jest to data śmierci spadkodawcy — dla dalszych krewnych termin rozpoczyna bieg dopiero wtedy, gdy dowiedzą się o odrzuceniu spadku przez osoby bliższe. Brak oświadczenia w terminie nie oznacza dziś katastrofy, ale skutki zależą od tego, kiedy spadek został otwarty.
Od kiedy liczy się sześć miesięcy
Ustawa wiąże początek biegu terminu ze stanem wiedzy konkretnego spadkobiercy, a nie ze zdarzeniem obiektywnym. W praktyce oznacza to trzy typowe sytuacje:
- dziedziczenie ustawowe w pierwszej grupie — termin biegnie zwykle od dnia śmierci spadkodawcy, bo małżonek i dzieci dowiadują się o niej od razu;
- dziedziczenie testamentowe — od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o istnieniu i treści testamentu;
- dalsi krewni — od dnia, w którym dowiedzieli się, że osoby powołane w bliższej kolejności spadek odrzuciły.
Ostatni przypadek jest najczęstszym źródłem sporów. Odrzucenie spadku przez rodzeństwo nie uruchamia automatycznie terminu dla siostrzeńców — konieczne jest wykazanie, kiedy faktycznie się o tym dowiedzieli.
Skutki niezłożenia oświadczenia
Dla spadków otwartych po 18 października 2015 r. brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi spadkowe ogranicza się wówczas do wartości stanu czynnego spadku, ustalonej w wykazie lub spisie inwentarza.
Dla spadków otwartych wcześniej obowiązywała reguła odwrotna — milczenie oznaczało proste przyjęcie spadku i pełną, nieograniczoną odpowiedzialność za długi. W starszych sprawach ta różnica bywa rozstrzygająca.
Ograniczenie odpowiedzialności nie zwalnia jednak z obowiązku sporządzenia wykazu inwentarza albo złożenia wniosku o spis. Bez ustalenia wartości aktywów wierzyciele mogą kwestionować granicę odpowiedzialności.
Forma oświadczenia
Oświadczenie składa się przed notariuszem albo przed sądem — w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku bądź w odrębnym postępowaniu. Obie formy są równoważne.
Droga notarialna jest szybsza: wymaga wizyty u notariusza z odpisem aktu zgonu i danymi pozostałych spadkobierców. Droga sądowa bywa korzystniejsza, gdy w tej samej sprawie trzeba jednocześnie przeprowadzić stwierdzenie nabycia spadku albo gdy oświadczenie składa kilka osób z różnych miejscowości.
Kancelaria prowadzi te sprawy również dla spadkobierców mieszkających za granicą — na podstawie pełnomocnictwa, bez konieczności przyjazdu do Polski.
Odrzucenie spadku w imieniu dziecka
Odrzucenie spadku przez rodzica powoduje, że do dziedziczenia dochodzą jego dzieci. Odrzucenie w imieniu małoletniego jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem, wymaga więc zgody sądu opiekuńczego.
Od 2023 r. procedura została uproszczona: jeżeli małoletni dziedziczy wyłącznie dlatego, że spadek odrzucili jego rodzice, a pozostali spadkobiercy również spadek odrzucili, zgoda sądu nie jest wymagana. W pozostałych przypadkach wniosek do sądu opiekuńczego pozostaje konieczny.
Istotne jest przy tym, że złożenie wniosku do sądu przerywa bieg terminu na odrzucenie spadku przez dziecko — termin nie biegnie przez czas trwania postępowania o zezwolenie.
Co, gdy termin już upłynął
Pozostaje instytucja uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie. Podstawą jest błąd co do stanu spadku — najczęściej nieświadomość istnienia długów, o których spadkobierca nie mógł się dowiedzieć przy zachowaniu należytej staranności.
Oświadczenie o uchyleniu się składa się przed sądem, w terminie roku od wykrycia błędu, wraz z jednoczesnym oświadczeniem o odrzuceniu spadku. Sąd bada, czy błąd był usprawiedliwiony — samo zaniedbanie sprawdzenia sytuacji majątkowej spadkodawcy zwykle nie wystarcza.
Najczęstsze pytania
Czy odrzucenie spadku obejmuje także dzieci?
Nie. Odrzucenie działa wyłącznie wobec osoby, która je złożyła. Jej udział przechodzi na zstępnych, którzy muszą złożyć własne oświadczenia — w imieniu małoletnich robią to rodzice.
Czy można odrzucić tylko część spadku?
Nie. Oświadczenie musi dotyczyć całego udziału spadkowego. Nie można przyjąć aktywów i odrzucić długów ani ograniczyć oświadczenia do wybranych składników majątku.
Ile kosztuje odrzucenie spadku?
Opłata sądowa od oświadczenia wynosi 100 zł. Taksa notarialna przy formie notarialnej jest wyższa i zależy od liczby osób składających oświadczenie oraz liczby wypisów aktu.
Czy wierzyciel może podważyć odrzucenie spadku?
Tak. Odrzucenie spadku dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli może zostać uznane za bezskuteczne wobec nich w drodze powództwa wniesionego w terminie sześciu miesięcy od powzięcia wiadomości o odrzuceniu.
Zastrzeżenie
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena konkretnej sprawy wymaga analizy dokumentów — w razie wątpliwości prosimy o kontakt z kancelarią.